Tijdelijke natuur

Mooi in theorie, moeilijk in de praktijk.

Specifiek type ecosysteem

Een bijzonder fenomeen in de haven is de tijdelijke natuur. Braakliggende terreinen die wachten op bebouwing, kunnen jarenlang een paradijs vormen voor bedreigde soorten. Om te voorkomen dat bedrijven deze gronden voortijdig kaalhouden uit angst voor juridische beperkingen (wanneer er bijvoorbeeld een beschermde rugstreeppad neerstrijkt), is het concept van 'tijdelijke natuur' wettelijk verankerd.
Onder deze regeling krijgen bedrijven de garantie dat ze de natuur later weer mogen verwijderen voor de geplande bouw, mits ze de natuurwaarde tijdelijk hebben toegelaten. Dit resulteert in een win-win situatie: de biodiversiteit profiteert jarenlang van een veilig leefgebied, en de havenontwikkeling komt niet in het gedrang. Die dynamische terreinen vormen vaak de rijkste plekken van de haven, waar zeldzame pionierssoorten hun laatste toevluchtsoord vinden in een verder versteend landschap.

Havens worden traditioneel geassocieerd met beton, staal, logistiek en zware industrie. Toch herbergen ze vaak een verrassend hoge biodiversiteit. De motor achter deze ecologische rijkdom is het braakliggende terrein: gronden die zijn opgeleverd of aangekocht, maar door economische cycli of trage vergunningstrajecten soms jarenlang ongebruikt blijven.

Op die dynamische, schrale gronden (vaak opgespoten zand of kalkrijke bodems) ontstaat een specifiek type ecosysteem dat in het reguliere cultuurlandschap nergens meer te vinden is.

Wettelijk "geregeld"

Voor de introductie van het concept 'Tijdelijke Natuur' leidde de komst van beschermde soorten tot een paradoxale situatie die ook wel groene angst wordt genoemd.Het probleem dat zich stelde kan worden samengevat als bij voorbeeld: als een bedrijf een terrein vijf jaar braak liet liggen en er vestigde zich een kolonie rugstreeppadden of een populatie oeverzwaluwen, trad de strenge wetgeving (zoals de Europese Habitatrichtlijn) in werking. Het gevolg was dat het terrein mocht niet meer ontwikkeld worden zonder loodzware, dure en soms onmogelijke compensatieprocedures. Juist om dat te voorkomen, gingen bedrijven gronden preventief 'kaalhouden'. Met bulldozers werd elke opkomende spriet groen of plas water direct vernietigd. De wet die natuur moest beschermen, zorgde er in de praktijk dus voor dat natuur proactief werd gedood.

De wettelijke regeling voor "Tijdelijke Natuur" doorbreekt deze vicieuze cirkel door middel van een ontheffing vooraf. De kern van de regeling kan worden samengevat als: een grondeigenaar krijgt vooraf de juridische garantie dat de aanwezige natuur op een later moment — wanneer de bouw definitief start — weer mag worden verwijderd of vernietigd, zónder dat hiervoor op dat moment ingewikkelde procedures of compensatieplichten gelden.

Verdeeld succes

Hoewel het concept 'Tijdelijke Natuur' op papier een perfecte synergie tussen ecologie en economie is, laat de realiteit zien dat het projectmatig en kleinschalig blijft. Van een brede, havenbrede of landelijke opschaling is vooralsnog geen sprake. Dit heeft een aantal hardnekkige oorzaken:
Koudwatervrees bij juristen: ondanks de wettelijke verankering en de 'garantie vooraf', blijven de juridische afdelingen van grote multinationals huiverig. De angst dat een ecoloog of ngo via een rechterlijke procedure de ontheffing op het cruciale moment (als de miljardeninvestering start) tóch aanvecht, weegt vaak zwaarder dan de winst van maatschappelijk verantwoord ondernemen. Men kiest nog te vaak voor de veilige, 'grijze' weg: kaalhouden.
De administratieve lastendruk: om aanspraak te maken op de regeling moet er vooraf een nulmeting worden gedaan, een dossier worden opgebouwd en monitoring plaatsvinden. Voor veel bedrijven is de regeling simpelweg te bureaucratisch voor een terrein dat 'misschien maar drie jaar' braak ligt.
Gebrek aan regie en 'ecologische estafette': echte schaalvergroting werkt alleen als er een continuüm is (zodra locatie A sluit, opent locatie B). Dat vraagt om een overkoepelende regisseur — zoals een Havenbedrijf of een provincie — die een dynamisch netwerk van terreinen beheert. Zolang het initiatief bij individuele bedrijven ligt, blijft het gefragmenteerd.
De perceptiecrisis: bedrijven zijn bang voor de reputatieschade op het moment dat de bulldozers wél komen. Het live streamen van de vernietiging van een bloeiend natuurgebied — hoe legaal en afgesproken ook — is een pr-risico dat veel communicatieafdelingen liever mijden.

Veel van de soorten die op havens afkomen, zijn typische pionierssoorten: planten en dieren die erom bekendstaan dat ze kale, ruderale of recent verstoorde gronden in een mum van tijd kunnen koloniseren. Binnen de amfibieën is de rugstreeppad (inclusief specifieke hybriden) hier het schoolvoorbeeld van. Deze soort profiteert optimaal van de zonovergoten, tijdelijke regenplassen die ontstaan op de onverharde terreinen. Omdat deze poelen regelmatig droogvallen, kunnen er zich geen roofvissen vestigen, waardoor de eitjes en kikkervisjes een extreem hoge overlevingskans hebben. Daarnaast trekt dit dynamische landschap diverse vogelsoorten aan die elders in Europa onder zware druk staan. De kleine plevier en de visdief vinden op de uitgestrekte, kale zandvlaktes de ideale, open biotoop om te broeden, terwijl de oeverzwaluw dankbaar gebruikmaakt van de steile zandwanden die ontstaan bij graafwerkzaamheden of grondopslag.Tot slot vormt de schrale bodem een onverwacht paradijs voor specifieke flora en insecten. Op de kalkrijke, voedselarme en droge gronden van de havenpoorten gedijen zeldzame orchideeën die in het overbemeste binnenland al lang zijn verdwenen. Deze specifieke vegetatie trekt op haar beurt weer unieke insecten aan, zoals de blauwvleugelsprinkhaan, die perfect gecamoufleerd is tegen de stenige, warme ondergrond.Voor al deze pioniers is het 'tijdelijke' karakter van het terrein geen nadeel, maar juist een absolute levensvoorwaarde.

Tijdelijke Natuur is geen vervanging voor robuuste, permanente natuurgebieden. Het is echter een briljant pragmatisch instrument in een versteende wereld. Het transformeert ecologie van een bedreiging voor de economie naar een tijdelijke bondgenoot, waarbij de haven tijdelijk transformeert van een grijze machinekamer naar de groenste kraamkamer van de delta. Het heeft zich echter in de praktijk nog niet grootschalig bewezen.
Gent is eerder een nichehaven met een sterke staalindustrie en gespecialisseerd in biomassa. In de Gentse haven is AcelorMittal een belangrijk industrieel bedrijf. En is ook de automobielsector aanwezig en Gent (Volvo Cars, Volvo Trucks en de distributieactiviteiten voor Honda). De maritieme toegang van de haven van Gent wordt beperkt door de capaciteit van de zeesluis en de diepgang van het Kanaal Gent-Terneuzen.

De haven van Gent kent beperkingen inzake maritieme toegang, wat kan verbeterd worden door de bouw van de nieuwe zeesluis te Terneuzen. Maar de betekenis van haven van Gent situeert zich op een ander niveau dan de havens van Antwerpen en Zeebrugge, een rol gericht op de aanwezigheid van de industriële productiecapaciteit in de Gentse Kanaalzone naast een complementaire rol ten aanzien van Antwerpen en Gent in de logistieke activiteiten (Gent heeft een uitstekende (bestaande en toekomstige) hinterland verbinding over de waterweg, bijvoorbeeld richting Frankrijk).