Thermische vervuiling
Hotspots van thermische vervuiling
Industriële complexen in de haven gebruiken vaak oppervlaktewater voor koeling. Wanneer dit water na gebruik wordt teruggegeven aan de havenarm, is het aanzienlijk warmer. Die thermische vervuiling creëert lokale 'hotspots' waar de watertemperatuur het hele jaar door hoger ligt dan gemiddeld.
Grote industriële spelers
Industriële complexen in de haven gebruiken vaak oppervlaktewater voor koeling. Wanneer dit water na gebruik wordt teruggegeven aan de havenarm, is het aanzienlijk warmer. Die thermische vervuiling creëert lokale 'hotspots' waar de watertemperatuur het hele jaar door hoger ligt dan gemiddeld. Voor de lokale fauna en flora heeft dat ingrijpende gevolgen.
Warm water bevat minder opgelost zuurstof, wat stress kan veroorzaken bij vissen en ongewervelden. Tegelijkertijd trekken die warme zones soorten aan die hier normaal niet zouden overleven, zoals bepaalde subtropische vissen of exotische weekdieren. Dat verstoort de natuurlijke seizoenscyclus. Sommige soorten beginnen te vroeg met voortplanten of trekken niet weg wanneer de winter invalt. Hoewel het lokaal de biodiversiteit lijkt te verhogen, kan het de stabiliteit van het bredere Zeeuwse ecosysteem ondermijnen door natuurlijke migratiepatronen en voedselwebben te ontregelen.
Grote industriële spelers in de haven (zoals elektriciteitscentrales, de staalindustrie van ArcelorMittal en chemische fabrieken) gebruiken gigantische hoeveelheden water uit de kanalen en dokken — met name uit het Kanaal Gent-Terneuzen — als koelwater voor hun processen. Wanneer dat water zijn werk heeft gedaan, wordt het aanzienlijk warmer weer in het kanaal of de havenbekkens geloosd.
Wat is het probleem met thermische vervuiling?
Hoewel warm water zeer onschuldig klinkt, heeft het lozen van 'heet' koelwater ingrijpende biologische en ecologische gevolgen. Er zijn. er vier:
1. Zuurstoftekort: warm water kan minder opgeloste zuurstof vasthouden dan koud water. Tegelijkertijd gaat de stofwisseling van vissen en andere waterorganismen door de warmte omhoog, waardoor ze juist meer zuurstof nodig hebben. Dat kan leiden tot acute vissterfte.
2. Algenbloei en blauwalgen: warmer water vormt de perfecte broedstoof voor giftige blauwalgen. Dat verstoort niet alleen de ecologie, maar zorgt ook voor stankoverlast en risico's voor de volksgezondheid.
3. Exoten-invasie: lokale vis- en plantensoorten kwijnen weg, terwijl exotische soorten (zoals bepaalde tropische mosselen of vissoorten die meeliften in ballastwater van zeeschepen) juist floreren in het kunstmatig opgewarmde havenwater.
4. Cumulatief effect in de zomer: tijdens hete, droge zomers warmt het kanaalwater van zichzelf al op en staat het waterpeil lager. Als de industrie dan op vol vermogen warm koelwater blijft lozen, worden kritieke ecologische grenzen snel overschreden.
Wat kan er aan worden gedaan?
Er wordt hard gewerkt om de overtollige warmte niet langer te zien als 'vervuiling', maar als een waardevolle grondstof. Dat sluit aan bij de ambitie om een circulaire haven te worden. Er bestaan inmiddels 4 basisprocessen.
1. Industriële restwarmte hergebruiken (zgn. warmtenetten)
De meest effectieve manier om thermische vervuiling te voorkomen, is het water simpelweg niet lozen, maar de warmte nuttig inzette. In het Gentse deel van de haven wordt er gewerkt aan warmtenetten (zoals richting de gemeente Zelzate en Gent zelf). De restwarmte van ArcelorMittal en andere industriereuzen wordt via geïsoleerde pijpleidingen getransporteerd om huizen, openbare gebouwen en glastuinbouw in de regio te verwarmen.
2. Cascadering (warmte-koppeling tussen bedrijven)
Bedrijven worden fysiek met elkaar verbonden. De hoogwaardige (extreem hete) restwarmte van het ene bedrijf wordt doorgegeven aan een naburig bedrijf dat minder hoge temperaturen nodig heeft voor zijn productieproces (bij voorbeeld in de chemie of voedingssector, zoals bij de bioraffinaderijen in de haven). Pas als de warmte volledig is 'uitgeput', koelt het water af.
3. Strengere lozingsnormen en handhaving
De overheden (zowel in Vlaanderen als in Nederland) hanteren strikte vergunningen voor de temperatuur van het retourwater. Bedrijven moeten hun koelwater soms eerst door koeltorens jagen om het aan de lucht te laten afkoelen voordat het weer in het Kanaal Gent-Terneuzen wordt gepompt.Tijdens extreme hittegolven kunnen er tijdelijke productiestop- of afschakelplannen gelden voor bedrijven om te voorkomen dat de watertemperatuur het ecologische kookpunt bereikt.
4. Alternatieve koeltechnieken: nieuwe installaties in het havengebied worden gestimuleerd om over te stappen op luchtkoeling in plaats van waterkoeling, of er wordt gekeken naar gesloten koelsystemen waarbij hetzelfde water continu circuleert en de warmte elders nuttig wordt afgegeven.
Waar restwarmte vroeger een afvalproduct was dat zo snel mogelijk in het kanaal werd gedumpt, is het nu een speerpunt in de energietransitie. Door de warmte in te zetten voor woningen en andere industrieën, lost de regio twee problemen in één klap op: de thermische vervuiling van het water neemt af én er is minder fossiel aardgas nodig voor verwarming.